การขับเคลื่อนความยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยาในประเทศไทย

สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) มุ่งส่งเสริมหลักนิติธรรม (Rule of Law) โดยยกระดับแนวคิดกระบวนการยุติธรรมที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง (People-Centred Justice: PCJ) ควบคู่กับการพัฒนาคุณภาพของการให้บริการและกระบวนการยุติธรรม โดย TIJ ให้ความสำคัญกับการวิเคราะห์ต้นเหตุของปัญหา  การเสริมสร้างศักยภาพของผู้ปฏิบัติงานในกระบวนการยุติธรรม และการบูรณาการนวัตกรรมเข้าสู่การปฏิบัติงานของสถาบัน เพื่อป้องกันการขยายตัวของปัญหาและความรุนแรง แนวทางดังกล่าวนี้ช่วยส่งเสริมให้ประชาชนและชุมชนมีส่วนร่วมในออกแบบวัฒนธรรมเชิงป้องกันและมาตรการเชิงรุกร่วมกัน กระตุ้นให้บุคคลและชุมชนมีความรับผิดชอบ เข้าใจสิทธิพื้นฐาน และสร้างพื้นที่ปลอดภัยร่วมกัน เมื่อวัฒนธรรมเชิงป้องกันและมาตรการเชิงรุกถูกบูรณาการเข้าสู่กรอบกฎหมายและนโยบาย จะช่วยลดความขัดแย้งและการกระทำผิดซ้ำ พร้อมทั้งเสริมสร้างความชอบธรรม การเข้าถึง และความยั่งยืนของหลักนิติธรรมในระยะยาว

การขับเคลื่อนหลักกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยา (Restorative Justice–RJ) ของ TIJ ผ่านมุมมองกระบวนการยุติธรรมที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง

สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) ขับเคลื่อนกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยา (Restorative Justice: RJ) ในฐานะกลไกเชิงยุทธศาสตร์ เพื่อส่งเสริมกฎหมายและนโยบายที่ตอบสนองความต้องการของประชาชน และผลักดันหลักนิติธรรมให้เกิดผลในทางปฏิบัติผ่านแนวคิด People-Centred Justice

RJ ในมุมมองของ TIJ ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงกระบวนการตามกฎหมาย แต่ครอบคลุมทั้งมาตรการทางเลือกและมาตรการเสริม ที่ส่งเสริมความรับผิดชอบทั้งในมิติการตอบสนอง (responsive) และการป้องกัน (preventive) เพื่อเสริมสร้างความเชื่อมั่นของสังคมและการคืนคนสู่สังคมอย่างยั่งยืน โดย TIJ มุ่งแปลงคุณค่าเชิงแนวคิดให้เป็นผลลัพธ์เชิงปฏิบัติ นำไปสู่กระบวนการยุติธรรมที่มีประสิทธิภาพ มีมนุษยธรรม และยั่งยืน

แนวทางการขับเคลื่อน

• การบูรณาการเชิงสถาบัน (Institutional Integration):  ขั้นตอนพิจารณาส่งต่อกระบวนการ ส่งเสริมการวิเคราะห์ปัญหาในการดำเนินกระบวนการ ป้องกันการตกเป็นเหยื่อซ้ำ (revictimisation) และยกระดับกระบวนการให้มีความเป็นธรรม ครอบคลุม และคำนึงถึงบาดแผลทางจิตใจ (trauma-informed)

• การพัฒนาศักยภาพ (Capacity Building): เสริมสร้างสมรรถนะทางวิชาชีพและความเข้าใจเชิงสถาบันของผู้ปฏิบัติงานและผู้กำหนดนโยบาย ผ่านการจัดอบรมเชิงเนื้อหาและทักษะ การพัฒนาหลักสูตรร่วม การเรียนรู้ผ่าน e-learning และการสร้างเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญ

• ความร่วมมือระหว่างภาคส่วน (Cross-Sector Collaboration): เชื่อมโยงภาคการศึกษา ชุมชน และภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง เพื่อส่งเสริมความเข้าใจว่าความยุติธรรมเป็นความรับผิดชอบร่วมของสังคม

• นวัตกรรมและวัฒนธรรมการป้องกัน (Innovation and Prevention): พัฒนาการเรียนรู้ผ่านนวัตกรรม เช่น RJ Journey Express และขับเคลื่อนโมเดลโรงเรียนเชิงฟื้นฟูทั้งระบบ (Whole-school Approach) ผ่านโครงการ RJ in Schools: Laksi Sandbox

มาตรการเชิงรุกและผลงานสำคัญ

TIJ ทำหน้าที่เป็น Promoter of Change และผู้ประสานความร่วมมือในการขับเคลื่อน RJ ทั้งในระดับประเทศและภูมิภาค โดยมีผลงานสำคัญ ได้แก่

• การจัดประชุมผู้เชี่ยวชาญ การประชุมระดับชาติ และเวทีหารือระหว่างหน่วยงานด้าน RJ
• การจัดอบรมและพัฒนาศักยภาพ ให้แก่บุคลากรในกระบวนการยุติธรรม ภาคการศึกษา และภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง เพื่อส่งเสริมการนำ RJ ไปประยุกต์ใช้ในทางปฏิบัติ
• การดำเนินโครงการเสริมสร้างศักยภาพระดับภูมิภาค ร่วมกับ UNODC
• การพัฒนาองค์ความรู้สำคัญ เช่น รายงาน Harmonious Justice: Thailand’s Approach to Restorative Justice และการแปลคู่มือสหประชาชาติว่าด้วย RJ (ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 2)

ความพยายามดังกล่าวมีส่วนสำคัญในการสร้างความเข้าใจร่วม เสริมความสอดคล้องเชิงนโยบาย และยกระดับความพร้อมของหน่วยงานในการนำ Restorative Justice ไปสู่การปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากนี้ TIJ ยังได้พัฒนาและใช้สัญลักษณ์เฉพาะเพื่อสื่อความหมายของกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยาอย่างต่อเนื่อง โดยเริ่มใช้ครั้งแรกในการประชุมระดับชาติด้าน RJ และต่อมาได้ใช้สัญลักษณ์หลักการดำเนินงานต่าง ๆ ของสถาบันฯ เช่น รายงาน Harmonious Justice: Thailand’s Approach to Restorative Justice RJ in Schools RJ Boardgame รวมถึงงานเสวนาเชิงวิชาการเนื่องในโอกาสครบรอบ 20 ปี ของการรับรองข้อมติ ECOSOC 2002/12 ซึ่งสัญลักษณ์ดังกล่าวสะท้อนภาพและสาระสำคัญของกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยาอย่างชัดเจน

1. กิ่งไม้มะกอก สัญลักษณ์ของสันติภาพ ความงอกงาม และความหวัง กิ่งไม้มะกอกที่หักแล้วเชื่อมประสานจนเติบโตต่อไปได้ เปรียบเหมือนกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยาที่ฟื้นคืนเยียวยาความเสียหายและฟื้นคืนความสัมพันธ์คู่กรณี

2. ผ้าพันแผลสีส้มรูปกากบาท แสดงถึง การประสานกันด้วยกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยา จากข้อพิพาทของคู่กรณี

3. มือสองมือที่รองรับกิ่งมะกอก เป็นส่วนหนึ่งของตราสัญลักษณ์ TIJ และ สื่อถึงการส่งเสริมกระบวนการยุติธรรม

4. นกพิราบ สัญลักษณ์ของสันติภาพ แสดงถึง สันติภาพที่เกิดขึ้นจากกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยา 

5. Background สีน้ำ การใช้เทคนิคสีน้ำ แสดงถึง การผสมผสาน ละลายเข้าหากันของสี เปรียบเสมือนการประสานเข้าหากันของผู้กระทำผิดและผู้เสียหายด้วยกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟูเยียวยา